แม้จำนวนบริษัทที่รายงาน ESG เพิ่มขึ้นต่อเนื่อง แต่ตัวเลขนี้บอกเพียง 'Input'
ไม่ใช่ 'Outcome' ความท้าทายของ SET คือการพัฒนาจาก การนับชั่วโมงจิตอาสา → สู่การวัด
Social Return on Investment (SROI) เพื่อให้ 265 บริษัทที่ผ่าน SET ESG Ratings
กลายเป็นพลังจิตอาสาที่มีคุณภาพจริง
จิตอาสาในสังคมไทย
ฐานรากที่แข็งแกร่ง แต่กำลังเผชิญแรงกดดันเชิง โครงสร้าง วิเคราะห์แนวโน้มและคาดการณ์ถึงปี 2578
1.09 ล้านคน
อสม. 2568: +5% จาก 2560
vs ผู้สูงอายุ +21%
vs ผู้สูงอายุ +21%
3.2 คน
วัยทำงาน/ผู้สูงอายุ 1 คน
ลดจาก 9.3 ใน 2537
28%
สัดส่วนผู้สูงอายุ
คาดการณ์ปี 2576 (NSO/สศช.)
~2.6 คน
คาดการณ์อัตราส่วนเกื้อหนุนปี 2578
(ต่ำสุดในประวัติศาสตร์)
ประเทศไทยมีอสม.
1.09 ล้านคน
1.09 ล้านคน
ระบบจิตอาสาที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในโลก แต่เมื่อมองแนวโน้มตัวเลข
พบว่าระบบนี้กำลังเผชิญแรงกดดันจากสองทิศพร้อมกัน:
ความต้องการดูแลจากสังคมสูงวัยที่เพิ่มขึ้นรวดเร็ว
และอุปทานจิตอาสาที่เติบโตช้ากว่า บทวิเคราะห์นี้ฉายภาพตัวเลขจากอดีต
ปัจจุบัน และคาดการณ์ถึงปี 2578
พบว่าระบบนี้กำลังเผชิญแรงกดดันจากสองทิศพร้อมกัน:
ความต้องการดูแลจากสังคมสูงวัยที่เพิ่มขึ้นรวดเร็ว
และอุปทานจิตอาสาที่เติบโตช้ากว่า บทวิเคราะห์นี้ฉายภาพตัวเลขจากอดีต
ปัจจุบัน และคาดการณ์ถึงปี 2578
📈 แนวโน้มที่ 1
กราฟที่น่ากังวล:
สังคมสูงวัยไทยเร่งตัวเร็วกว่าคาด
สังคมสูงวัยไทยเร่งตัวเร็วกว่าคาด
ไทยเข้าสู่ 'สังคมผู้สูงอายุระดับสมบูรณ์' (Aged Society) ในปี 2565 และคาดว่าจะก้าวสู่ 'ระดับสุดยอด' (Super-Aged)
ในราวปี 2573-2578 เร็วกว่าหลายประเทศในยุโรป โดยมีผู้สูงอายุสัดส่วนเกิน 28% ของประชากร
ในราวปี 2573-2578 เร็วกว่าหลายประเทศในยุโรป โดยมีผู้สูงอายุสัดส่วนเกิน 28% ของประชากร
สัดส่วนผู้สูงอายุ (60+ ปี) ในประชากรไทย พร้อมคาดการณ์
2537
6.8%
2550
10.7%
2560
16.5%
2567
20.0%
← ปัจจุบัน
2576 ▲
28%
2578 ▲
~28%
อัตราส่วนเกื้อหนุน (วัยทำงาน : ผู้สูงอายุ 1 คน)
— ยิ่งต่ำ ยิ่งต้องการจิตอาสามากขึ้น
— ยิ่งต่ำ ยิ่งต้องการจิตอาสามากขึ้น
2537
9.3 คน
2557
6.7 คน
2564
4.6 คน
2567
3.2 คน
← ปัจจุบัน
2578 ▲
~2.6 คน
ความหมายต่อจิตอาสา: อัตราส่วนเกื้อหนุนลดจาก 9.3 เป็น 3.2 ในสามทศวรรษ และกำลังมุ่งหน้า
สู่ ~2.6 ใน 10 ปี หมายความว่า จำนวน 'ผู้ให้' ต่อ 'ผู้รับ' การดูแลลดลงเกือบ 4 เท่าในรุ่นเดียว
แต่จำนวน อสม. เพิ่มขึ้นเพียง ~5% ในช่วงเวลาเดียวกัน
สู่ ~2.6 ใน 10 ปี หมายความว่า จำนวน 'ผู้ให้' ต่อ 'ผู้รับ' การดูแลลดลงเกือบ 4 เท่าในรุ่นเดียว
แต่จำนวน อสม. เพิ่มขึ้นเพียง ~5% ในช่วงเวลาเดียวกัน
📊 แนวโน้มที่ 2
ตารางคาดการณ์: ช่องว่างระหว่าง
ความต้องการและอุปทานจิตอาสา
ความต้องการและอุปทานจิตอาสา
การนำข้อมูลจาก NSO / สศช. / กระทรวงสาธารณสุข มาประกอบกัน
ทำให้สามารถสร้างตารางคาดการณ์เชิงตัวเลขได้ดังนี้
ทำให้สามารถสร้างตารางคาดการณ์เชิงตัวเลขได้ดังนี้
| ตัวชี้วัด | 2560 | 2567 | 2573 | 2578 |
|---|---|---|---|---|
| ผู้สูงอายุ (ล้านคน) | 11.6 | 14.0 | ~17.5 | ~19.0 |
| ผู้สูงอายุ 80+ ต้องการดูแล (ล้านคน) | ~1.7 | ~2.1 | ~2.6 | ~2.9 |
| จำนวน อสม. (ล้านคน) | ~1.04 | 1.9 | ~1.15 | ~1.20 |
| ⚠️ อสม. ต่อผู้สูงอายุ 100 คน | 8.9 | 7.8 | ~6.6 | ~6.3 |
| อัตราส่วนเกื้อหนุน | 5.2 | 3.2 | ~2.8 | ~2.6 |
| ⚠️ งบค่าป่วยการ อสม. (พันล้านบาท/ปี) | ~12.5 | ~26.2 | ~27.6 | ~28.8 |
⚠️ = ตัวชี้วัดวิกฤตที่ต้องจับตา | คาดการณ์ 2573-78 ประมาณเชิงเส้นจาก NSO / สศช. / KPMG
อสม. ต่อผู้สูงอายุ 100 คน ลดจาก 8.9 → 7.8 → ~6.3
ขณะที่งบค่าป่วยการเพิ่มเกือบเท่าตัวใน 7 ปี — สัญญาณว่าระบบกำลัง 'ทำงานหนักขึ้นด้วยทรัพยากรที่เพิ่มช้ากว่า'
📈 ความต้องการจิตอาสา (เพิ่มเร็ว)
- ผู้สูงอายุ 80+ ปี: +38% ในทศวรรษหน้า
- โรคเรื้อรังที่ต้องติดตามดูแลในชุมชน
- ผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียว (Aging in Place)
- ชุมชนห่างไกลขาดบุคลากรสาธารณสุข
- Palliative Care / ดูแลระยะสุดท้าย
📉 อุปทานจิตอาสา (เติบโตช้า)
- อสม. +5% ใน 7 ปี vs ผู้สูงอายุ +21%
- วัยทำงานลดสัดส่วน — เวลาอาสาลดลง
- ค่าครองชีพสูงขึ้น กดดันงานไม่มีค่าตอบแทน
- ไม่มีโปรแกรมดึงผู้สูงอายุวัยต้นมาเป็นอาสา
- จิตอาสาออนไลน์เติบโต แต่ไม่ใช่ 'ดูแลผู้ป่วย'
📈 แนวโน้มที่ 3
อสม.: ตัวเลขที่ซ่อนแรงกดดัน
— +5% vs ภาระ +21%
— +5% vs ภาระ +21%
เมื่อเปรียบเทียบอัตราการเติบโตของ อสม. กับผู้สูงอายุในช่วงเดียวกัน
ช่องว่างที่เห็นคือการเตือนเชิงตัวเลขที่สำคัญ
ช่องว่างที่เห็นคือการเตือนเชิงตัวเลขที่สำคัญ
การเปรียบเทียบอัตราการเติบโต (2560–2578)
อสม. vs ผู้สูงอายุ
อสม. vs ผู้สูงอายุ
อสม. 2560
1.04 ล้านคน
สูงอายุ 2560
11.6 ล้านคน
อสม. 2568
1.09 ล้านคน (+5%)
สูงอายุ 2567
14.0 ล้านคน (+21%)
สูงอายุ 2578
~19.0 ล้านคน (คาดการณ์ +64%)
ผู้สูงอายุโตเร็วกว่า อสม. 4.2× ในช่วง 2560–2567 และช่องว่างจะขยายต่อในทศวรรษหน้า
+21% vs +5%
ผู้สูงอายุ vs อสม. เติบโตในช่วง
2560–2567 ช่องว่างนี้
จะขยายใหญ่ขึ้น
2560–2567 ช่องว่างนี้
จะขยายใหญ่ขึ้น
26,160 ล้านบาท/ปี
ค่าป่วยการ อสม. หลังปรับ 2,000
บาท/เดือน — เพิ่มเท่าตัวใน 2 ปี
บาท/เดือน — เพิ่มเท่าตัวใน 2 ปี
13,387 คน
อาสาสมัครบริบาลท้องถิ่น (อสบ.) ปี
2564 — น้อยมากเมื่อเทียบ
กับผู้สูงอายุ 80+ ปี ~2.1 ล้านคน
2564 — น้อยมากเมื่อเทียบ
กับผู้สูงอายุ 80+ ปี ~2.1 ล้านคน
8.3 ล้านคน
ผู้สูงอายุวัยต้น 60–69 ปี (59.3%)
ทุนจิตอาสาที่มี
ศักยภาพสูงแต่ยังไม่มีกลไกดึงมาใช้
ทุนจิตอาสาที่มี
ศักยภาพสูงแต่ยังไม่มีกลไกดึงมาใช้
📈 แนวโน้มที่ 4
จิตอาสาภาคเอกชน: เติบโตตาม
ESG แต่ยังวัดผลไม่ได้
ESG แต่ยังวัดผลไม่ได้
บริษัทจดทะเบียนที่ผ่านเกณฑ์ SET ESG Ratings
(ประกาศ ธ.ค. 2568)
(ประกาศ ธ.ค. 2568)
2564
~590 บริษัท (ประมาณการ)
2566
~680 บริษัท (ประมาณการ)
2568
265 บริษัท ← SET ESG Ratings ทางการ
ที่มา: SET ESG Ratings 2568 (265 บจ.) | ปี 2564–66 เป็นการประมาณการ | 747 =
ผ่านคัดกรอง SET Awards ทั่วไป
ผ่านคัดกรอง SET Awards ทั่วไป
การคาดการณ์ปี 2578
จิตอาสาภาคเอกชน: เติบโตตาม
ESG แต่ยังวัดผลไม่ได้
ESG แต่ยังวัดผลไม่ได้
หากสมมติ 'อัตราการร่วมกิจกรรมอาสา' คือสัดส่วนประชากรที่มี ส่วนร่วมในกิจกรรมอาสาสมัครในรอบ 12 เดือน (ไม่รวม อสม. ที่มี ค่าตอบแทน) ซึ่งยังไม่มีข้อมูลทางการ — การประมาณในปัจจุบัน อยู่ที่ 3–6% ของประชากร ซึ่งอาจแยกออกเป็น 3 เส้นทาง:
🟢 สถานการณ์ A: ลงทุน
8-10%
8-10%
รัฐสร้างโปรแกรม Active Ageing Volunteer +
NSO วัดผล + SET ใช้ SROI — อัตราอาสาอาจสูง
ถึง 8-10%
NSO วัดผล + SET ใช้ SROI — อัตราอาสาอาจสูง
ถึง 8-10%
🟡 สถานการณ์ B: คงเดิม
3-5%
3-5%
ระบบยังพึ่ง อสม. และ กยศ. เป็นหลัก ไม่มีกลไกใหม่
— อัตราคงที่หรือลดลงเล็กน้อย
— อัตราคงที่หรือลดลงเล็กน้อย
🔴 สถานการณ์ C: วิกฤต
3%
3%
อสม. ลาออกมาก ไม่มีกลไกใหม่ สังคมสูงวัยเร่ง —
อัตราต่ำกว่า 3% และวิกฤตดูแลผู้สูงอายุในรุ่นหน้า
อัตราต่ำกว่า 3% และวิกฤตดูแลผู้สูงอายุในรุ่นหน้า
บทสรุปเชิงตัวเลข: 5 ตัวชี้วัดวิกฤตที่ต้องจับตา
- ① อสม./ผู้สูงอายุ 100 คน — ลด 8.9 → 7.8 → ~6.3 (2578): ควรกำหนดเป้าห้ามต่ำกว่า 8.0
- ② อัตราส่วนเกื้อหนุน — มุ่งหน้าสู่ ~2.6 ปี 2578: เส้นตายของนโยบายดูแลผู้สูงอายุโดยชุมชน
- ③ งบค่าป่วยการ อสม. ต่อ GDP — ยังไม่มีรายงานทางการ: จำเป็นต้องวัดเพื่อประเมินความยั่งยืน
- ④ อัตราการร่วมกิจกรรมอาสา (ประชากรทั่วไป) — ยังไม่มีข้อมูล NSO: ควรสำรวจทุก 2 ปี
- ⑤ สัดส่วนผู้สูงอายุวัยต้นที่เป็นจิตอาสา — ยังไม่มีข้อมูล แต่คือตัวชี้วัดสำคัญที่สุดในยุคสังคมสูงวัย
ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย
4 มาตรการเร่งด่วนเพื่อรักษาอุปทานจิตอาสา
1
เปิดตัวชี้วัด 'อัตราจิตอาสาแห่งชาติ' ภายในปี 2568
NSO บรรจุโมดูลวัดการมีส่วนร่วมอาสาใน Social Survey ราย 2 ปี เพื่อให้มี baseline ก่อนสังคมสูงวัยระดับสุดยอดจะมาถึงในปี 2573
2
โปรแกรม Active Ageing Volunteer
ออกแบบระบบที่ผู้สูงอายุวัยต้น (60–69 ปี) 8.3 ล้านคน เป็น 'จิตอาสาดูแลผู้สูงอายุวัยปลาย' เชื่อมกับชมรมผู้สูงอายุที่ NSO ติดตามอยู่แล้ว — ศักยภาพเพิ่มอุปทาน 2–3 เท่าโดยไม่เพิ่ม งบประมาณมาก
3
กำหนดเพดาน 'อสม.-ต่อ-ผู้สูงอายุ' ระดับอำเภอ
ป้องกันไม่ให้สัดส่วนลดต่ำกว่าเกณฑ์วิกฤต เชื่อมกับการจัดสรรงบประมาณท้องถิ่นและ Dashboard กลาง
4
เปลี่ยน SET ESG จาก 'ชั่วโมง' เป็น 'ผลลัพธ์'
บังคับรายงาน SROI หรือจำนวนผู้ได้รับประโยชน์จริง เพื่อให้ 265 บริษัทที่ผ่าน SET ESG Ratings กลายเป็นพลังจิตอาสาคุณภาพสูง
บทสรุปเชิงนโยบาย
ตัวเลขทั้งหมดนี้มีความหมายลึกกว่าสถิติ — เมื่ออัตราส่วนเกื้อหนุนลดเหลือ 3.2 และกำลังมุ่งสู่ 2.6 หมายความว่าคนไทยวัยทำงาน
แต่ละคนแบกรับความรับผิดชอบต่อสังคมมากขึ้นทุกปี จิตสาธารณะจึงไม่ใช่คุณธรรมที่ 'ดีถ้ามี' อีกต่อไป แต่กลายเป็นกลไกเชิงโครงสร้าง
ที่จำเป็นต้องลงทุนอย่างเป็นระบบ ผ่าน Active Ageing Volunteer, มาตรฐาน อสม.-ต่อ-ผู้สูงอายุ และการวัด SROI ของภาคเอกชน
แต่ละคนแบกรับความรับผิดชอบต่อสังคมมากขึ้นทุกปี จิตสาธารณะจึงไม่ใช่คุณธรรมที่ 'ดีถ้ามี' อีกต่อไป แต่กลายเป็นกลไกเชิงโครงสร้าง
ที่จำเป็นต้องลงทุนอย่างเป็นระบบ ผ่าน Active Ageing Volunteer, มาตรฐาน อสม.-ต่อ-ผู้สูงอายุ และการวัด SROI ของภาคเอกชน
แหล่งอ้างอิง : สำนักงานสถิติแห่งชาติ (NSO) nso.go.th | กระทรวงสาธารณสุข / Hfocus.org | ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย (SET) setsustainability.com | วารสาร Arts and Thai Studies — 'Analysis of Aging Society in Thailand 2016-2021' | World Bank — 'Caring for Thailand's Aging Population' 2021